कर्मवीर भाऊराव पाटील : शिक्षणातून समाजपरिवर्तनाचे महामानव-

कर्मवीर भाऊराव पाटील : शिक्षणातून समाजपरिवर्तनाचे महामानव-

भारतातील सामाजिक व शैक्षणिक क्षेत्रात अनेकांनी कार्य केले आहे. परंतु गरीब, शेतकरी, शेतमजूर, वंचित व कष्टकरी जनतेसाठी शिक्षणाची दारे खुली करणारे कार्यकर्ते म्हणून कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

शिक्षण हेच खरे ब्रह्मास्त्र"हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यांनी आपल्या कृतीतून हे दाखवून दिले की समाजातील खऱ्या अर्थाने क्रांती ही शिक्षणातूनच घडू शकते. २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कुंभोज या गावी त्यांचा जन्म झाला.

"शिक्षणासाठीचे अथक प्रयत्न-

गरीब कुटुंबातून आलेल्या भाऊरावांना बालपणापासून शिक्षणाचे महत्त्व पटले होते. त्यांनी पाहिले की श्रीमंत व उच्चवर्णीयांना शिक्षण सहज उपलब्ध होते. पण शेतकरी, कामगार, बहुजन समाजातील मुलांना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. यासाठी त्यांनी १९१९ मध्ये रयत शिक्षण संस्था स्थापन केली.

या संस्थेचे ब्रीदवाक्य होते – शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.

संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण भागात शाळा, महाविद्यालये आणि वसतिगृहे उभारली. आज रयत शिक्षण संस्थेच्या शेकडो शाखा महाराष्ट्रभर कार्यरत आहेत.

कमवा आणि शिका’ योजना-

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे कमवा आणि शिका ही योजना.

गरीब विद्यार्थ्यांना शिकताना आर्थिक अडचणी आड येऊ नयेत म्हणून त्यांनी विद्यार्थ्यांना संस्थेतच काम देऊन त्यातून थोडे उत्पन्न मिळवण्याची व्यवस्था केली.

आजही ही योजना अनेक विद्यार्थ्यांसाठी वरदान ठरते.

समाजसुधारणेतील भूमिका-

कर्मवीर भाऊराव पाटील फक्त शिक्षक नव्हते तर खरे समाजसुधारक होते.

त्यांनी बालविवाहाला विरोध केला.

वधूमूल्याच्या प्रथेला विरोध करून गरीब मुलींना आधार दिला.

स्त्रीशिक्षणाचा प्रसार करून महिलांना सबलीकरणाचा मार्ग दाखवला.

अस्पृश्यता, जातिभेद यांसारख्या प्रथांविरुद्ध ठाम भूमिका घेतली.

त्यांच्या कार्यामुळे समाजातील शोषित-पीडित वर्गाला आत्मविश्वास मिळाला.

‘कर्मवीर’ ही उपाधी-

भाऊराव पाटील यांना त्यांच्या समाजसेवेबद्दल *""कर्मवीर""* ही उपाधी देण्यात आली. या उपाधीचा अर्थच आहे की – कर्म म्हणजे कार्य आणि वीर म्हणजे धाडसी योद्धा. समाजकल्याणासाठी आयुष्य समर्पित करणारा हा खरा कर्मयोगी होता.

रयत शिक्षण संस्थेच्या कार्याचा विस्तार व वारसा-

आज रयत शिक्षण संस्था ही आशिया खंडातील सर्वात मोठी शैक्षणिक संस्था म्हणून ओळखली जाते.

शेकडो शाळा, महाविद्यालये व वसतिगृहे ,लाखो विद्यार्थी,

हजारो शिक्षक व कर्मचारी

भाऊरावांनी लावलेले रोप आज वटवृक्ष बनले आहे. समाजाच्या प्रत्येक घटकातील विद्यार्थी शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढे जात आहेत. अनेक नेते, शास्त्रज्ञ, शिक्षक, लेखक, उद्योजक, अधिकारी या संस्थेतून घडले आहेत.

प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व-

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे जीवन हे आजच्या तरुणांसाठी दीपस्तंभासारखे आहे.

त्यांनी आपले आयुष्य स्वार्थासाठी नव्हे तर समाजहितासाठी समर्पित केले. त्यांची कार्यपद्धती, त्यागशील वृत्ती व समाजप्रेम आजही प्रेरणा देत राहते.

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची जयंती साजरी करताना आपण त्यांचे विचार व कार्य पुढे नेण्याचा संकल्प करू या.

त्यांनी दाखवून दिलेला मार्ग – शिक्षण, समता आणि संघर्ष – हा आजही समाजपरिवर्तनासाठी तितकाच आवश्यक आहे.

खऱ्या अर्थाने ते शिक्षणमहर्षी होते.

त्यांना विनम्र अभिवादन!

- कर्मवीरनिष्ठ रयतसेवक- 

- प्रा. हनुमंत विठ्ठलराव माने

- शारदा ज्युनिअर कॉलेज, राहाता जि- अहिल्यानगर 

(लेखक- मराठी भाषेचे अभ्यासक व प्रेरणादायी व्याख्याते आहेत.)